महात्मा जोतिबा फुले

 ▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬

*उद्योगपती आणि कार्यकारी संचालक* :

*महात्मा जोतीराव फुले*..............

(११ एप्रिल महात्मा जोतीराव फुले 

यांच्या जंयती निमित्ताने)................

▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬

महात्मा जोतीराव फुले यांनी स्वकष्टार्जित संपत्ती खर्चून समाजकार्य केलं. ते *'पुणे कमर्शियल आणि कॉट्रॅक्टींग कंपनी'*चे [ *Pune commercial & contracting Company* ] कार्यकारी संचालक होते. एक अव्वल दर्जाचे यशस्वी उद्योगपती, व्यापारी आणि नामवंत शेतकरी म्हणून जोतिरावांचा नावलौकिक होता. या कंपनीने धरणं, कालवे, बोगदे, पूल, इमारती, कापडगिरण्या, राजवाडे, रस्ते आदींची भव्य आणि देखणी बांधकामं केली.

जोतीरावांच्या उद्योगपती, कार्यकारी संचालक, अर्थतज्ज्ञ आणि शेअर मार्केटविषयक योगदानाकडे जाणकारांचं अद्याप पुरेसं लक्ष गेलेलं नाही.

जोतीराव हे स्वत:च्या तेलानं जळणारे सामाजिक कार्यकर्ते होते. वर्गणीवर समाजकार्य करण्याची प्रथा तोवर निर्माण झालेली नव्हती. स्वकष्टार्जित संपत्ती खर्चून त्यांनी समाजकार्य केलं. ‘बिल्डर’ हा शब्द आज वेगळ्या अर्थानं प्रचलित झालेला आहे. त्याला ‘आदर्श’ रूप प्राप्त झाल्यानं तो वापरताना काळजी घ्यावी लागते. 

जोतीराव हे मूलत: एक ‘नेशन बिल्डर’ होते. 

त्यांच्या कंपनीचे भागीदार असलेले वा सत्यशोधक समाजाचे सदस्य असलेले अनेक मान्यवर बांधकाम क्षेत्रावर आपली मोहर उमटवून गेले आहेत.

*मुंबई महानगरपालिकेची मुख्य इमारत, भायखळा पूल आणि परळचे रेल्वे वर्कशॉप, मुंबईतील अनेक कापडगिरण्या, भंडारदरा जलाशय, बडोद्याचा सयाजीराव गायकवाडांचा लक्ष्मीविलास राजवाडा,* आदींची बांधकामे सत्यशोधकांनी केलेली आहेत.

राजू बाबाजी वंजारी यांनी *मुंबईतील टाइम्स ऑफ इंडियाची इमारत, सोलापूरची लक्ष्मी विष्णू मिल आणि लक्ष्मीदास खिमजी यांच्या मुंबईतील कापड गिरण्या बांधल्या.* हे सर्वजण जोतीरावांचे निकटचे स्नेही आणि जोतीरावांच्या कंपनीचे भागीदारही होते.

त्यांनी सत्यशोधक चळवळीला फार मोठे योगदान दिलेलं आहे. 

*जोतीरावांच्या कंपनीनं केलेली महत्त्वाची कामं म्हणजे पुण्यातील कात्रजचा बोगदा,येरवड्याचा पूल आणि खडकवासला धरणाचा कालवा होय. पूल, धरणे, कालवे, बोगदे आणि रस्ते व सुंदर इमारती यांसारखी अनेक दर्जेदार बांधकामं त्यांनी केली*.

त्यातून मिळविलेली रक्कम सामाजिक कामासाठी मुक्त हस्ते खर्चून टाकली.

जोतीरावांच्या या कंपनीतर्फे पुस्तक प्रकाशनाचंही काम केलं जाई. बौद्ध विचारवंत अश्वघोष यांच्या वज्रसूची या जगप्रसिद्ध ग्रंथावर आधारित पुस्तक तुकाराम तात्या पडवळ यांनी १८६५ साली लिहिलं. जोतीरावांनी ते ‘जातीभेद विवेकसार’ प्रकाशित केलं. या कंपनीचं पुण्यात पुस्तकविक्री केंद्र होतं. तसेच सोन्याचे दागिने बनविण्याचे साचे विकण्याची एजन्सी जोतीरावांकडे होती. ही कंपनी भाजीपाला विक्री व पुरवठा यांचेही काम करीत असे. एक अव्वल दर्जाचे यशस्वी व्यापारी, उद्योगपती आणि नामवंत शेतकरी म्हणून जोतीरावांचा नावलौकिक होता. सामाजिक कार्यकर्ता आणि यशस्वी उद्योगपती असा संगम फार विरळाच म्हटला पाहिजे.

कितीतरी मोठी कामं या कंपनीमार्फत त्यांनी केल्याच्या कागदोपत्री नोंदी मिळालेल्या आहेत.

१५० वर्षांपूर्वी कृषी-औद्योगिक शिक्षणाचा आग्रह धरणारे, भारतीय कामगार चळवळीचे जनक नारायण मेघाजी लोखंडे यांना पहिली कामगार संघटना बांधायला जोतिरावांचेच प्रोत्साहन होते.

ख्यातनाम विचारवंत डॉ. रामचंद्र गुहा यांनी जोतीरावांना आधुनिक भारताचे "शिल्पकार" मानलेले आहे. डा.बाबासाहेब आंबेडकर त्यांना गुरूस्थानी मानायचे आणि फुले यांचा वारसा आपण कायम उराशी बाळगू असे अभिमानानं सांगायचे. डॉ. जी.एस.घुर्ये आणि डॉ. एम.एन.श्रीनिवासन यांच्या अनेक वर्षे आधी महात्मा जोतीराव फुले यांनी भारतीय समाजाचं विशेषत: जातीव्यवस्थेचं ज्या पद्धतीनं शास्त्रीय विश्लेषण केलं होतं ते पाहता, जोतीराव हेच आद्य भारतीय समाजशास्त्रज्ञ ठरतात. त्यांचं हे लेखन आंतरराष्ट्रीय दर्जाचं आहे.

१९३२ साली पुण्यात बोलताना महात्मा गांधी म्हणाले होते, *"जोतीराव फुले देशके पहले महात्मा थे. असली महात्मा वोही थे."* सावरकरांनी फुल्यांना *"समाज क्रांतिकारक"* म्हणून गौरविले होते. तीन अगदी भिन्न वैचारिक छावण्यांमधील या नेत्यांनी फुल्यांचा गौरव केलेला आहे *आजच्या जागतिकीकरणाच्या संघर्षशील जिवनात असे काही फुल्यांकडून आपल्याला मिळण्याची शक्यता आहे काय?*

आणि *असल्यास किती आणि कोणत्या गोष्टी याचा विचार करायला हवा*

जोतीरावांनी सर्वांना शिक्षण,ज्ञाननिर्मिती, कौशल्यनिर्मिती, स्त्री-पुरुष समता, जातीनिर्मुलन, संसाधनांचे फेरवाटप, धर्मचिकित्सा आणि आंतरजातीय विवाह या कार्यक्रम पत्रिकेच्या आधारे आधुनिक भारताच्या पायाभरणीचं काम केलं.

जोतीराव आयुष्यभर विनावेतन आणि विना मानधन पूर्णवेळ सामाजिक कार्यकर्ते राहिले. 

नेल्सन मंडेला आणि बराक ओबामा भारत भेटीवर आलेले असताना आपण त्यांना फुले यांनी १८७३ साली [144 वर्षांपुर्वी ] लिहिलेल्या "गुलामगिरी" ह्या ग्रंथाचा इंग्रजी अनुवाद भेट दिला. ते दोघेही भाराऊन गेले. फुले यांनी हे पुस्तक निग्रोमुक्तीच्या चळवळीला अर्पण केलेले आहे. 

*संपुर्ण आशिया खंडातील हा एकमेव विचारवंत आहे की ज्यानं दिडशे वर्षांपुर्वी विचारांचं जागतिकीकरण केलेलं होतं.*

*---------------------*

प्रा. हरी नरके यांच्या लेखनातून संग्रहित 

*---------------------*

https://youtu.be/w4dEL_IeF0w

Forwarded
*एका ब्राह्मणाचा दाबलेला इतिहास....*
ब्राह्मणद्वेषापायी आपल्या शाळेत कोणीतरी फुलेंनी मुलींसाठी पहिली शाळा काढली असे शिकवले जाते आणि खरा इतिहास लपवला जातो.
सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींसाठी शाळा काढण्यापूर्वी दोन वर्षे मुंबईमध्ये जगन्नाथ शंकरशेठ यांनी मुलींसाठी शाळा काढलेली होती या शाळेत सर्व जातीजमातीच्या मुलींना प्रवेश होता गेल्या २५० वर्षात भारतात अलौकिक चारित्र्याची व कर्तुत्वाची जी माणसे होऊन  गेली त्या सर्व मंडळीमध्ये जगन्नाथ शंकरशेठ यांचे इतका प्रचंड माणूस कोणीही दाखवता येणार नाही १८३२ साली त्यांनी Bombay Education Society काढली आणि पुढे एलीफेस्टॅन कॉलेज काढले १८४५ साली students literrary and scientific society ची स्थापना केली आणि स्वतःच्या घरात मुलींची शाळा काढली हि शाळा काढल्याबद्दल लोकांनी त्यांना सळो कि पळो करून टाकले Grant Medical College काढले मुंबई विद्यापीठ स्थापनेत त्यांचा मोठा सहभाग होता पहिली भारतीय रेल्वे सुरु करण्यात नानांचा मोठा सहभाग होता स्त्रियांसाठी सूतिकागृहाची उभारणी केली ख्रिश्चन धर्माचे आक्रमण थोपवून धरले मुंबईत पहिली सूत गिरणी काढली मराठी व संस्कृत भाषण प्रतिष्ठा मिळवून दिली पुण्याची संस्कृत पाठशाळा बंद करण्याचा डाव उधळून लावला हि फक्त नानांची शैक्षणिक क्षेत्रातील कामे या व्यतिरिक्त प्रचंड कामे केली १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धात क्रांतिकारकांना आश्रय दिला अंधश्रद्धेविरुद्ध लढा दिला मॉरिशसहून उसाचे बेणे आणून त्याची प्रथम लागवड केली Municipal Act पास करून घेवून BOMBAY Municipal council ची स्थापना केली पहिले Grand jury मध्ये त्यांचा समावेश होता Royal Asiatic Society चे जे प्रचंड ग्रंथालय आहे त्याच्या निर्मितीत त्यांचा मोठा सहभाग होता अस्पृशांच्या मुलांना समान वागणूक शाळांमधून मिळावी यासाठी त्यांनी चळवळ केली.
#परंतु जातीयवादी महाराष्ट्रात त्यांची महापुरुषात गणना होत नाही कारण ते *दैवज्ञ ब्राह्मण* आहेत.
*#मुंबईचे_शिल्पकार*
मुंबईने ज्यांना श्रीमंत केले असे लक्षावधी लोक आपल्याला सापडतील , पण आपल्या कर्तृत्त्वाने आणि दातृत्वाने ज्यांनी मुंबईला श्रीमंत केले असे अगदीच मोजके. नाना उर्फ जगन्नाथ शंकरशेठ हे त्यातील अग्रगण्य नाव. आपल्याला मिळालेल्या संधीचे सोने करत, नानांनी या मुंबईत चोख व्यापार केला. उदंड पैसे कमाविले आणि कमाविलेल्या या पैशाचे फक्त उंच इमले न बांधता त्यातून समाज घडविणाऱ्या संस्था उभ्या केल्या. नानांनी उभारलेल्या संस्था पाहिल्या की आजही आवाक् व्हायला होते. आज नानांच्या पुण्यतिथीनिमित्त, त्यांच्या या खऱ्याखुऱ्या श्रीमंतीचे मॉडेल समजून घेण्याचा केलेला हा प्रयत्न.
नानांचा काळ (१८०३-१८६५) हा इंग्रजाविरुद्ध सुरू झालेल्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या आधीचा काळ. मुंबई हे शहर म्हणून आकाराला येण्याचा हा कालावधी. समुद्री व्यापारामळे हे शहर घडत होते आणि रोजगाराची संधी शोधण्यासाठी लोक या शहरात येत होते. नानांचे कुटुंब या अशा मुंबईत येणाऱ्या लोकामधील अगदी सुरुवातीला आलेल्यामधले लोक म्हणायला हवे. नानांचे पूर्वज बाबूलशेठ मुरकुटे अठराव्या शतकात कोकणातून मुंबईत आले. मुंबईच्या आघाडीच्या व्यापाऱ्यांमध्ये त्यांची गणना होत असे.
नानांचे वडील शंकरशेठजी ईस्ट इंडिया कंपनी व इंग्रजांचेही सावकार होते. सन १८०० मध्ये त्यांची एकूण संपत्ती १८ लाख रुपयांच्या घरात होती, असे संदर्भ सापडतात. नानांची आई लहानपणीच गेली. त्यामुळे वडिलांनीच त्यांना मोठे केले. त्यावेळच्या पद्धतीनुसार घरीच मास्तर येऊन नानांना भारतीय आणि इंग्रजी असे दोन्ही पद्धतीचे शिक्षण मिळाले. त्यामुळे मराठी, संस्कृत आणि इंग्रजी अशा तिन्ही भाषांवर नानांचे प्रभुत्व होते. या ज्ञानाचा उपयोग करून नानांनी आपला व्यापार यशाच्या शिखरावर पोहचविला.
ज्या शिक्षणाने आपण घडलो ते शिक्षण आज सर्वांना सहज उपलब्ध नाही, हे नानांनी जाणले होते. त्यासाठीच शिक्षण सर्वांपर्यंत पोहचण्यासाठी प्रयत्न नानांनी सुरू केले. देशातील मुलांना उत्तम शिक्षण मिळायला हवे यासाठी सुरू झालेल्या ‘नेटिव्ह स्कूल सोसायटी’ नावाच्या पश्चिम भारतातील पहिल्यावहिल्या शिक्षणसंस्थेचे नाना संस्थापक होते. याच संस्थेने पुढे मुलींच्या शिक्षणाचा आग्रह धरला. अर्थातच त्यावेळी त्याला सनातनी लोकांकडून विरोध झाला. नानांनी हा आपल्या अधिकाराने हा विरोध मोडून काढत आपल्या घरात मुलींची शाळा सुरू केली. आजही नानांची ही शाळा ‘स्टुडंट्स लिटररी अ‍ॅण्ड सायंटिफिक सोसायटी’च्या रुपाने गिरगावात आपले अस्तित्व टिकवून उभी आहे.
एखादा समाज किंवा शहर उभे राहते ते संस्थांच्या जोरावर. समाजातील संस्था जेवढ्या ताकदीच्या, तेवढा तो समाज बलवत्तर म्हणून ओळखला जातो. ऑक्सफर्डसारखे शहर तिथल्या विद्यापीठामुळे ओळखले जाते, तर न्यूयॉर्कमधला शेअर बाजार जगातील सर्वात मोठा ठरतो. या अशा संस्था शहरे घडवित असतात. हे नानांमधल्या दूरदृष्टीच्या शिल्पकाराने जाणले होते. म्हणूनच मुंबईच्या जडणघडणीच्या काळात नानांनी दीर्घकाळ टिकतील, समाजाला समृद्ध करतील अशा संस्थांच्या उभारणीकडे याकडे प्रामुख्याने लक्ष दिले. नानांचे हे संस्थाकारण आज पुन्हा एकदा समजून घ्यायची वेळ आली आहे.
१८१९ मध्ये माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन मुंबई इलाख्याचे गव्हर्नर झाले. नानांची आणि एलफिस्टन यांची ओळख झाली. एलफिस्टन यांच्या शिक्षणविषयक कामांमध्ये नानांनी त्यांना मदतीचे आश्वासन दिले. या दोघांच्या प्रयत्नातून १८२२ मध्ये ‘मुंबईची हैंदशाळा आणि शाळापुस्तक मंडळी’ची स्थापना झाली. सर्वसामान्यांपर्यंत शिक्षण न्यायचे असेल, तर ते मातृभाषेतून दिले जावे याबद्दल दोघांचेही एकमत होते. त्यामुळेच मराठी, गुजराती व हिंदी भाषांमध्ये प्रथमच क्रमिक पाठय़पुस्तके छापली गेली.
*१८२७ मध्ये एल्फिन्स्टन इंग्लंडला परत जाण्यासाठी निघाले तेव्हा त्यांच्या सत्कारासाठी जो निधी गोळा केला गेला, त्यातून एल्फिन्स्टन कॉलेज सुरू झाले. याच एल्फिन्स्टन महाविद्यालयामधून दादाभाई नौरोजी, न्यायमूर्ती रानडे यासारख्या विद्वानांची पहिली पिढी तयार झाली. याच पिढीने नवे शिक्षण घेऊन समाजात नवा विचार रुजविला. या नव्या विचाराने पुढे काँग्रेसची स्थापना झाली आणि देशाचा स्वातंत्र्यलढा उभारला गेला. त्यामुळे आजच्या आधुनिक भारताची मुळे शिक्षणाच्या प्रसारात आणि नानांसारख्यांच्या दूरदृष्टीत आहे, हे विसरून चालणार नाही.*
*महिलांच्या शिक्षणाप्रमाणेच सतीच्या अमानुष प्रथेविरोधातही नानांनी आपला विरोध नोंदविला. सतीबंदीसाठी १८२३ मध्ये ब्रिटिश पार्लमेंटकडे जो अर्ज करण्यात आला होता, त्यावर राजा राममोहन रॉय आणि जगन्नाथ शंकरशेठ यांच्या प्रमुख सह्या होत्या. या सतीबंदीमुळे मुंबई इलाख्यात सनातन्यांकडून काही प्रतिक्रिया उमटली तर नाना ते सांभाळून घेतील, यावर इंग्रजांचा विश्वास होता. म्हणूनच डिसेंबर १८२९ मध्ये लॉर्ड बेंटिकने सतीबंदीच्या* *कायद्यावर सही केली आणि हजारो वर्षांच्या क्रूर प्रथेचे उच्चाटन झाले. फक्त लोकानुनय करून नव्हे तर, प्रसंगी कटू वाटतील पण भविष्यवेधी असतील असे ठोस निर्णय समाजाच्या नेत्याला घ्यावे लागतात, हेच नानांच्या सतीबंदीच्या वेळच्या वागण्यातून स्पष्ट झाले.*
*१८४५ मध्ये एतद्देशीयांच्या भागीदारीने पश्चिम भारतात वाफेच्या बोटींचा पाया* *घालणारी ‘द बॉम्बे स्टीमशिप नेव्हिगेशन कंपनी’ उभारण्यात नानांचा पुढाकार होता. त्याच वर्षी जे. जे. रुग्णालय आणि ग्रँट मेडिकल महाविद्यालय, १८५१ मध्ये संस्कृतचे शिक्षण सर्वांसाठी खुले करणारे ‘पूना संस्कृत कॉलेज’ (आजचे डेक्कन कॉलेज), १८५५ मध्ये पहिले कायदा महाविद्यालय, १८५७ मध्ये मुंबई विद्यापीठ (बॉम्बे युनिव्हर्सिटी) आणि जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट, १८६२ मध्ये व्हिक्टोरिया गार्डन (आजची राणीची बाग) अशा महाकाय संस्थांच्या स्थापनेत नानांनी आपला सिंहाचा वाटा उचलला. याव्यतिरिक्त शासकीय मध्यवर्ती वस्तुसंग्रहालय, मर्कटाइल बँक, सेंट्रल बँक ऑफ वेस्टर्न इंडिया सारख्या बँकांच्या उभारणीतही नानांनी प्रयत्न केले. एकंदरित या कालावधीत मुंबईत झालेल्या शैक्षणिक, सामाजिक, औद्योगिक, आर्थिक बदलावर नानांनी आपला ठसा उमटविला.*
*१६ एप्रिल १८५३ रोजी आशियातील पहिली रेल्वे बोरिबंदर ते ठाणे अशी धावली. या रेल्वेसाठी नानांचे प्रयत्न महत्वाचे होते. म्हणूनच या पहिल्या रेल्वेप्रवासात जे काही मोजके मान्यवर होते, त्यात नानांचाही समावेश होता. एवढेच नव्हे तर बोरिबंदर स्थानकाच्या इमारतीवर (आजचे सीएसएमटी) आजही ज्या एकमेव भारतीयाचा पुतळा आहे, तो नानांचा. रेल्वेमुळे मुंबईत आधुनिकता धावू लागली आणि या शहराचा वेग प्रचंड प्रमाणात वाढला, हे कोणीच नाकारू शकत नाही.*
भारतीयांच्या समस्या इंग्लंडपर्यंत पोहाचाव्या यासाठी १८५१ मध्ये ‘बॉम्बे असोसिएशन’ नावाची पश्चिम भारतातील पहिली राजकीय संस्था स्थापन झाली. या संस्थेचे ‘प्रतिष्ठित’ अध्यक्ष म्हणून जमशेठजी जेजीभाई, तर अध्यक्ष म्हणून जगन्नाथ शंकरशेठ यांना निवडले गेले. या संस्थेतर्फे ब्रिटिश पार्लमेंटकडे सुधारणांसाठीचे अर्ज केले गेले आणि ते मंजूरही झाले. १८५७ च्या उठावात क्रांतिकारकांना मदत केल्याचा आरोप नानांवर झाला. त्यात नानांची चौकशीही झाली. पण काही पुरावे न आढळल्याने त्यांच्यावर कारवाई मात्र झाली नाही.
पुढे १८६१ साली लेजिस्लेटीव कौन्सिलमध्ये एतद्देशीय स्थान देण्याचे ठरले तेव्हा या परिषदेचा पहिले सदस्यत्व नानांनाच मिळाले आणि नाना अधिकृतरित्या भारतीयांचे प्रतिनिधी झाले. याच बॉम्बे असोसिएशनचे रूपांतर १८८५ मध्ये बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशनमध्ये झाले. पुढे बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशनच्या सभासदांनीच गोवालिया टँक येथे इंडियन नॅशनल काँग्रेसची स्थापना केली आणि स्वातंत्र्यलढ्याला अधिकृतरित्या सुरुवात झाली.
नानांच्या मालकीची प्रचंड मोठी जमीन मुंबईत होती. असे म्हणतात की आजच्या मरिन लाइन्स ते मलबार हिल परिसरात ही जमीन होती. नानांनी ही जमीन शहराच्या उभारणीसाठी दिली. त्यावेळी मृतदेहावर अंत्यसंस्कार करण्याची योग्य ती व्यवस्था शहरात नव्हती. नानांनी स्वतःची जमीन त्यासाठी दिली, अंत्यविधीसाठी लागणारी व्यवस्था तेथे लावून दिली. आजही त्याच नानांच्या मालकीच्या जागेवर मरिन लाइन येथील जग्गनाथ शंकरशेठ स्मशानभूमी उभी आहे.
नानांनी उभारलेले हे काम पाहिले की आपल्याला यासाठी एक जन्म पुरणार नाही असे वाटत राहते. पण नानांनी आपल्या ज्ञानाचा, शिक्षणाचा आणि श्रीमंतीचा उपयोग समाजासाठी केला. जेवढे या शहराकडून घेतले, त्याच्या कैकपटीने या शहराला, समाजाला परत दिले. म्हणूनच नानांच्या या श्रीमंतीचा थोडा तरी अंश प्रत्येकाने घेतला तरी समाज म्हणून आपण खूप श्रीमंत होऊ.
*अशा  ह्या थोर पुरुषाला त्यांच्या १५४ व्या पुण्यतिथी निमित्त विनम्र अभिवादन🙏*

NRC आणि CAB किंवा आता CAA मधील फरक लक्षात घ्या आणि ते का आणावे लागले ते ही समजून घ्या ... "सिटीजन अमेंडमेंट बील" हे म्हणजे मुख्यतः पाकिस्तान आणि बांग्लादेश येथील शोषित अल्पसंख्याक (हिंदू,जैन,बौद्ध,पारशी,ख्रिश्चन) ज्यातले काही ऑलरेडी भारतात आश्रीत म्हणूण आलेले आहेत त्यांना मानवता म्हणूण आत घेणे (नागरीकत्व देणे) बास.... मग आता यात इथल्या मुसलमानांना त्रास होण्याचं काही कारण आहे का ?? संबंध च काय ??

आता NRC कडे वळूयात ..." नैशनल रजिस्टर सिटीजन" हे बिल अजून यायचंय तर यायच्या आधीच उलट सूलट चर्चा करुन माथी भडकावून, गैरसमज पसरवून भितीचं वातावरण तयार केलं जातंय ....तर हे बिल म्हणजे जे रोहींग्यां ,बांग्लादेशी, पाकिस्तानी नागरिक घुसखोरी करुन अवैध भारतात राहतायेत त्यांना शोधून काढणे आणि त्याना परत पाठवणे (कारण त्यांना ऑलरेडी आपण त्यांचे देश दिलेले आहेत हा त्यामागचा विचार) ....आता परत यात इथले नागरिक असणारे वर्षानुवर्षे इकडे राहणारे मुसलमानांना त्रास होण्याचं काही कारण आहे का ?? इथेही काही संबंध नाही.

मग का पेटलंय इतकं सगळं ...का इतका विरोध केला जातोय, तर मित्रांनो या मागचं षडयंत्र समजून घ्या ...या देशात कायमच मुस्लिमांना एका ठराविक वर्गाची (पक्षाची) भिती दाखवून त्यांची मतं घेतली गेलीयेत ...आम्ही सत्तेत आहोत म्हणूण तुम्ही सुरक्षित आहात हीच सत्ता जर उद्या भाजपच्या हाती गेली तर तुमचं काही खरं नाही ...ते तुम्हाला या देशाबाहेर हाकलणार अशी सतत एक हैमरिंग वारंवार केलं गेलंय, मानसिकता बनवली गेलीये आणि म्हणूनच आज कुठे जरा जरी खुट्ट झालं की लगेच बोंबाबोंब होते ...जे काय होतंय ते सगळं आमच्याच विरोधात चालू आहे अशी एक भावना मुस्लिम समाजाच्या मनात निर्माण होते ...

अर्थात मुस्लिम समाज ही काही इतका दुधखुळा नक्कीच नाही की कुणी घाबरवावे आणि यांनी घाबरावे ...ह्या भिती मागे त्यांची स्वतःची देखील एक मानसिकता आहे (१००% म्हणत नाही मी पण आहेत बहुतांश) त्यांनी कधी हा देश आपला मनापासून मानलाच नाही. सतत पाकिस्तान चा पुळका ..मग इकडे राहुनही इथल्या मातीशी एकरुप न होता मिळून मिसळून न राहता हा 'काफिर' तो 'मुश्रीक' असं ह्यांचं वागणं ...म्हणून मग अश्यांना भिती वाटणं ही सहाजिकच आहे.

पण मित्रांनो माझ्या सारख्या हिंदुस्थानी मुसलमानाच्या मनात किंचित ही भिती नाही ...आणि भिती असावी तरी का ?? कारण मला माहीतये माझ्यावर येणारं संकंट आधी स्वतः वर झेलणारी वेळप्रसंगी जीवाला जीव देणारी माझी मराठा, ब्राह्मण, शिख, जैन,मारवाडी, दलित मित्र माझ्या साठी उभे ठाकतील...माझ्या हक्का साठी आवाज उठवतिल ...मला उचलून कुणीही देशाबाहेर काढेल तेव्हा माझे हे मित्र गप्प बसतील का ?? कधीच नाही ...मग मी का घाबरु ?? का कुणाच्या ही सांगण्यावरुन ,भडकावण्यावरुन माझ्या च देशाच्या संसाधनांचं नुकसान करु ??

इतका मुर्ख मी नक्कीच नाही ....

एक उदाहरण देतो ...शाळेत दहावी ला असतांना मी शाळेतल्या क्रिकेट संघात होतो पण काही कारणास्तव मला संघातून ऐनवेळी काढून टाकण्यात आले ...त्या घटनेवरुन माझ्या वर्गातील इतर मित्र भडकली त्यांनी एकाच दिवसात एक दुसरा संघ तयार केला, मला कैप्टन बनवलं आणि घोषित केलं की आधीचा संघ आणि आता बनवलेला संघ यात एक सामना होईल आणि जो जिंकेल तो टुर्नामेंट खेळेल....सगळ्यांचीच तंतरली ऐनवेळी जर का हरलो तर अख्खा संघच बाद व्हायचा त्या पेक्षा इमरानलाच परत संघात घ्या असं ठरलं ....आता बाकीच्यांनी माझ्या साठी संघ तयार केला आणि आता मी यांना सोडून कसा जाऊ असा प्रश्न माझ्या मनात निर्माण झाला ...तेव्हा ते ओळखून माझे ते मित्र मला म्हणाले इमरान वेडा आहेस का तु फक्त तुझ्यासाठी (तुझ्या वर अन्याय झाला म्हणून) आम्ही हे सगळं केलं आम्हाला खेळायचं नव्हतंच ...तु जा आणि खेळ, आम्ही आहोत तुझ्या पाठीशी ....मग काय दहा हत्तींचं बळंच जणू माझ्या अंगात आलं ...ती टुर्नामेंट तर आम्ही जिंकलोच पण फायनल मैच मधे मी "मैन ऑफ द मैच"  होतो.

जे मित्र मला साध्या शाळेतल्या संघाबाहेर जाऊ देत नाहीत(कुणी मला संघातनं काढलेलं त्यांना सहन होत नाही)   ते मला जर उद्या कुणी ह्या देशाबाहेर काढू पाहत असतिल तर गप्प बसतिल का ??? 😊

इतका विषय साधा आहे मित्रांनो ....उगाच पराचा कावळा केला जातोय आणि तुम्ही बळी पडताय ...या मातीत डोकं टेकवता तुम्ही पाच वेळेस हीच माती डोक्याला लावा आणि निर्धास्त रहा ...कारण भित्यापोटी ब्रम्हराक्षस असतो हे ध्यानात ठेवा ....तुमच्या याच भितीचा फायदा उचलण्यासाठी टपून बसलेत काही जणं ...जाळपोळ, तोडफोड करायला तुम्हाला पुढे करणार आणि आपण मागून तमाशा बघणार ... कारण तुमच्या टोप्या आणि तुमच्या वेषभूषेवरनं तुम्ही पटकन ओळखू येताय .... सगळा देश बघतोय तुम्ही काय करताय ते.

एकीकडे लाखोंच्या संख्येने आपल्या हक्कासाठी रस्त्यावर उतरलेला मराठा समाज बघा आणि तुम्ही करत असलेले हे भयानक चित्र बघा, काय मेसेज जातोय समाजात ??

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे संस्कार नसांनसांत भिणलेला मराठा समाज पानाच्या देठालाही धक्का लावत नाही आणि तुम्ही बसं जाळता?? रेल्वे जाळता ??? पोलिसांवर दगडफेक करता ?? 😢😢

खुपच दुखःद आहे हे ....वेळीच सावरा, कुणाच्या हातचं खेळणं बनू नका,बाकी कुणी करो न करो तुमच्या मनातली ही अनाहुत भितीच तुमचं फार मोठं नुकसान करणार आहे भविष्यात ....म्हणूण अजून वेळ गेलेली नाही परत फिरा

आणि अभिमानाने म्हणा होय आम्ही "हिंदुस्थानी मुस्लिम आहोत" हे आमचं घर आहे आणि निर्धास्त रहा तुमच्या घरातनं तुम्हाला कोणीही काढणार नाहीये.

मी "शेख इमरान" एक  हिंदुस्थानी मुस्लिम निर्धास्त, बिंधास्त माझं आयुष्य या देशात जगतोय आणि जगेन ...आणि ज्या देशात महाराष्ट्रातील एका छोट्याश्या खेड्यात माझे पणजोबा "अहमद शेख" (भाई मास्तर) आणि "नानासाहेब पाटील" यांच्या मैत्रीच्या आज ही शपथा खाल्ल्या जातात (ते जाऊन बराच काळ लोटल्यानंतर ही ) त्या देशात माझ्या व माझ्या परिवाच्या केसालाही धक्का लागणार नाही याची मला पुर्ण खात्री आहे किंबहुना तशी तिळमात्र ही शंका माझ्या मनात नाही 😊👍👍

#जय_हिंद_जय_भारत

कल 'साइंस' व 'सेल' नामक पत्रिकाओं में दो बहुप्रतीक्षित शोधपत्र प्रकाशित हुए। एक, राखीगढ़ी में मिले कंकाल के जेनेटिक अध्ययन और दूसरा दक्षिण व मध्य एशिया की जनसंख्या के जीनमैप पर। दोनों ने पहले के अध्ययनों के कई निष्कर्षों की पुष्टि की, मुख्यतः -
1. हडप्पा या सिंधु घाटी सभ्यता, जिसे अब इसके भौगोलिक विस्तार के कारण सिंधु सरस्वती सभ्यता भी कहा जाता है, में यूरेशियाई स्तेपी या ईरानी किसान समुदायों के जीन नहीं मिले। अर्थात इसके निवासी भारत में पहुंचे प्रथम मनुष्यों और कृषि के आरंभ पूर्व के पश्चिम एशियाई समूहों के मिश्रण थे। अतः इस सभ्यता ने कृषि व पशु पालन ईरान/पश्चिम एशिया से सीखने के बजाय इसका विकास स्वतंत्र रूप से किया था।
3. हडप्पा सभ्यता जितना अब तक माना जाता है उससे कहीं ज्यादा विकसित थी और इसका प्रभाव ईरानी जीरोफ्ट व मध्य एशियाई ऑक्सस सभ्यता तक विस्तृत था।
2. यूरेशियाई स्तेपी से भारोपीय भाषाएं बोलने वाले पशु पालकों का आगमन हडप्पा सभ्यता के बाद अब से 3500 - 4000 वर्ष पूर्व दौरान आरंभ हुआ था।
पर ये निष्कर्ष दक्षिणपंथियों के फिलहाल चल रहे छद्म प्रचार का भांडाफोड़ कर रहे थे। इसलिए अकादमिक जगत में कुंडली जमाये बैठे कुछ 'बुद्धिबेचों' ने फासिस्टी झूठ का अदभुत नमूना पेश किया। दोनों शोधपत्रों के इन स्पष्ट निष्कर्षों के बावजूद कुछ दक्षिणपंथी 'विद्वानों' ने कल सुबह ही एक प्रेस कॉन्फ्रेंस कर इन्हीं शोधों के हवाले से इसके ठीक विपरीत ऐलान कर दिया कि आर्य कहीं बाहर से नहीं आये थे, बल्कि हडप्पा सभ्यता के ही निवासी थे। इन्हीं निराधार झूठ घोषणाओं को मात्र दक्षीणपंथी साइटों ने ही नहीं, टाइम्स समूह सहित कई बडे अखबारों, साइटों ने भी बिना किसी जाँच-परख ज्यों का त्यों प्रकाशित कर दिया है।cpd

टिळक कोण होते?- प्रा. हरी नरके

आज लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांची जयंती आहे. १ ऑगष्ट २०१९ पासून त्यांचे स्मृतीशताब्धी वर्ष सुरू होत आहे.
लोकमान्य टिळक हे आधुनिक भारतातले देशभर पोचलेले पहिले राष्ट्रीय नेते होते. एका मराठी माणसाने हे स्थान मिळवावे ही गौरवाची बाब होय. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी अनेक वर्षे तुरूंगवास भोगला. ते फार मोठे पत्रकार-संपादक-लेखक-विचारवंत होते. सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे ते एक प्रवर्तक मानले जातात. त्यांची लोकप्रियता अफाट होती. त्यांना मंडालेच्या तुरूंगात पाठवण्यात आले तेव्हा मुंबईच्या गिरणी कामगारांनी बंद पाळला होता.

मात्र जहाल-मवाळ वाद, टिळक-आगरकर वाद, आधी सामाजिक की आधी राजकीय यावरचा वाद यांनी तसेच वेदोक्त व ताईमहाराज प्रकरण यातनं त्यांची प्रतिमा कट्टर सनातनी नेते अशी झाली. त्यांनीही ती आवर्जून जपली.

याविषयावरची " लोकमान्य व शाहू छत्रपती- य.दि.फडके," आणि "लोकमान्य ते महात्मा- सदानंद मोरे" ही पुस्तकं वाचनीय आहेत.

टिळक नेमके कोण होते? हा एक सार्वकालिक वादाचा विषय राहिलेला आहे. त्यांच्या मृत्यूला शतक लोटत असताना तरी दुषित पुर्वग्रह बाजूला ठेऊन त्यांच्याकडे निर्मळ मनाने बघता येईल का?

त्यांचा मुलगा श्रीधर हा सत्यशोधकांचा- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा मित्र होता. त्याला सनातनी टिळक अनुयायांच्यामुळे आत्महत्त्या करावी लागली.

महर्षि वि.रा.शिंदे यांनी आयोजित केलेल्या अस्पृश्यता निर्मुलन परिषदेत टिळकांनी जोरदार भाषण केले मात्र "मी माझ्या खाजगी जिवनात अस्पृश्यता पाळणार नाही" या प्रतिज्ञापत्रांवर त्यांनी सही केली नाही. त्यांचे हे अस्पृश्यता निर्मुलन परिषदेतले जहाल भाषण त्यांनी लंडनच्या वर्तमानपत्रांमध्ये छापून आणले मात्र केसरीत त्यातला एक शब्दही छापू नये अशा सुचना दिल्या.

महात्मा जोतिराव फुले आणि टिळकांमध्ये वैचारिक मतभेद असले तरी त्यांची मैत्री होती. टिळक-आगरकरांना पहिला तुरूंगवास झाला तेव्हा त्यांना जामिन द्यायला त्यांचा एकही सनातनी कार्यकर्ता पुढे आला नाही. अशावेळी महात्मा फुल्यांनी रातोरात रामशेट बापूशेट उरवणे ह्या सत्यशोधक समाजाच्या कोषाध्यक्षांमार्फत त्यावेळच्या दहा हजार रूपयांच्या जामिनाची व्यवस्था करवली. त्यावेळी सोन्याचा भाव एका तोळ्याला पंचवीस रूपये होता, तेव्हाचे दहा हजार रूपये म्हणजे आत्ताचे सव्वा कोटी रूपये होतात. हे रोख पैसे जोतीरावांनी रातोरात उभे केले.

ते तुरूंगातून सुटल्यावर त्यांचे जाहीर सत्कार फुल्यांनी घडवून आणले. त्यांना मानपत्रे दिली. हे सारेच टिळकांनी केसरीत ठळकपणे छापलेही, मात्र महात्मा फुले वारल्यावर त्यांच्या निधनाची एका ओळीचीही बातमी त्यांनी दिली नाही. खेदाची गोष्ट म्हणजे समाजसुधारक गोपाळराव आगरकरांनीसुद्धा आपल्या सुधारकात महात्मा फुले गेल्याची बातमी दिली नाही.

ही गोष्ट बाबासाहेबांनी लक्षात ठेवली. पुढे टिळक गेल्यावर मूकनायक मध्ये बाबासाहेबांनी अवघ्या एक ओळीची बातमी दिली. पुण्याचे टिळक गेले एव्हढेच बाबासाहेबांनी छापले. सनातनी पत्रकार भडकले. त्यावर "आम्हा बहुजनांच्या जिवनात टिळकांचे जेव्हढे स्थान होते तेव्हढी बातमी दिली. टिळकांनी तर फुल्यांची एव्हढीही बातमी दिली नव्हती." असा खुलासा त्यांनी केला.

मूकनायकची जाहीरात आम्ही छापणार नाही असे केसरीने कळवले होते. ज्याकाळात केसरीत चप्पल आणि जोड्यांच्या जाहीराती छापून येत असत त्याकाळात मूकनायकची जाहीरात छापायला आमच्या पेपरमध्ये जागा नाही असे अहंमन्य उत्तर दिले गेले.

केसरी हा भारतातला सर्वात लोकप्रिय पेपर असल्याची जाहीरात वारंवार केली जाते. केसरीचा सर्वाधिक खप जेव्हा होता तेव्हा केसरीच्या तीन हजार प्रती छापल्या जात असत.

महात्मा गांधी टिळकांना फार मानत असत. टिळक वारले तेव्हा गांधीजींना त्यांच्या पार्थिवाला खांदा द्यायचा होता.मात्र टिळकांच्या सनातनी अनुयायांनी त्यांस विरोध केला. कारण गांधीजी बनिया होते. ब्राह्मण नव्हते.

महात्मा फुल्यांनी सुरू केलेल्या शिवजयंतीचे श्रेय टिळक अनुयायांनी टिळकांना दिले. खरंतर फुल्यांनी पुण्यात शिवजयंती सर्वप्रथम सुरू केली. कामगार चळवळीचे जनक ना. मे.लोखंडे यांनी मुंबईत  ती पसरवली. त्याच्या बातम्या तेव्हाच्या दीनबंधूत अनेकदा आलेल्या आहेत. मात्र त्यानंतर अनेक वर्षांनी टिळकांनी ती आणखी मोठी केली. देशात अनेक ठिकाणी पोचवली.

टिळकांचे बहुतेक सर्व अनुयायी सनातनीच का होते? टिळकांचा बहुजनांना व स्त्रियांना शिक्षण द्यायला विरोध का होता? वेदोक्त प्रकरणात टिळक शाहूमहाराजांच्या विरोधात का वागले?

टिळकांनी आरक्षणाला का विरोध केला? टिळक जर अस्पृश्यता मानत नव्हते तर मग त्यांनी प्रतिज्ञापत्रावर सही का केली नाही? टिळकांनी आगरकर- न्या.रानडे- लोकहितवादी - गोखले या सार्‍या समाजसुधारकांना कायम विरोध केला.

सयाजीरावांनी पुण्यातला आपला गायकवाडवाडा टिळकांना दिला. मात्र पुढेमागे ब्रिटीशांचा जाच होऊ नये म्हणून खरेदीखताने तो दिल्याचे दाखवले. टिळकांच्या आत्ताच्या वंशजांनी काही वर्षांपुर्वी महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांचे नाव पुसून त्याचा केसरीवाडा केला.

प्रश्न अनेक आहेत.

- प्रा. हरी नरके, २३ जुलै २०१९

नाईक सर यांना आदरांजली

|| श्रद्धा कुंभोजकर

आधुनिक महाराष्ट्र घडवणाऱ्या विचार, संस्था आणि व्यक्तींचा चिकित्सक शोध घेणाऱ्या इतिहास-ग्रंथाचा हा परिचय..

एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात- १८१८ साली पेशवाईचा पाडाव झाल्यावर भारतात आणि अर्थातच महाराष्ट्रात इंग्रजी सत्ता दृढमूल झाली. यानंतर बऱ्याच काळाने १८८५ साली भारतीय राष्ट्रीय सभेची म्हणजेच काँग्रेसची स्थापना झाली आणि भारतीय स्वातंत्र्य लढय़ाला मूर्त रूप आले. परंतु हा स्वातंत्र्य लढा अचानक फोफावला नव्हता. त्याआधी राजा राममोहन रॉय यांच्यापासून पुढे अनेक भारतीय विचारवंतांनी येथील जनतेच्या मनात स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुतेची स्वप्ने बीजरूपाने पेरली. त्यांना आधुनिक शिक्षण, संस्थात्मक जीवनाचा अनुभव, मुद्रणाच्या आणि दळणवळणाच्या सोयी अशा गोष्टींचे खतपाणी मिळाले. आणि मग भारतीय जनतेच्या स्वातंत्र्य लढय़ाचा वृक्ष काँग्रेस आणि इतर अनेक वैचारिक चळवळींच्या विस्तारातून आकाराला आला.

१९ व्या शतकातील या बहुमुखी घडामोडींमुळे आधुनिक भारताच्या इतिहासात या काळाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. अनेक भारतीय आणि परदेशी अभ्यासकांनी या काळातील ठळक घटनांवर तसेच उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वांवर अभ्यास केले आहेत. तपशीलवार वर्णन करणाऱ्या अभ्यासांपासून ते या काळाच्या तुकडय़ाकडे वर्ग, जात, लिंगभाव, अर्थकारण; इतकेच काय, वैचारिक इतिहासाच्या चौकटीमधूनही विविध अभ्यासकांनी पाहिले आहे. त्यापैकी प्रा. ज. वि. नाईक हे आधुनिक भारताच्या इतिहासलेखनासाठी लागणाऱ्या मूळ संदर्भ-साधनांवर जबरदस्त हुकमत असणारे अभ्यासक म्हणून सुप्रसिद्ध आहेत. मुंबई विद्यापीठाच्या इतिहास विभागातून विभागप्रमुख म्हणून ते १९९३ मध्ये सेवानिवृत्त झाले. भारतीय इतिहास परिषद, महाराष्ट्र इतिहास परिषद, कोकण इतिहास परिषद अशा इतिहासकारांच्या प्रतिष्ठित संस्थांचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषविले. मुंबईतील शासकीय दफ्तरखान्यातील अस्सल कागदपत्रे अभ्यासून त्यांनी लिहिलेले संशोधननिबंध जगभरातील अभ्यासकांनी वाखाणले आहेत. परंतु विविध संशोधनपत्रिकांमध्ये १९७०-९० च्या दशकांत प्रसिद्ध झालेले हे संशोधन एकत्रित पुस्तकस्वरूपात उपलब्ध नसल्याने १९ व्या शतकातल्या महाराष्ट्राचा भारतीय दृष्टिकोनातून, पण इंग्रजी भाषेत लिहिलेला ग्रंथ सहजासहजी उपलब्ध नव्हता. ‘कलेक्टेड वर्क्‍स ऑफ जे. व्ही. नाईक’ हा प्रा. नाईक यांच्या २० निबंधांचा संग्रह प्रकाशित करून ‘एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई’ने अभ्यासकांची आणि आधुनिक महाराष्ट्राबद्दल कुतूहल असणाऱ्या जिज्ञासू वाचकांची मोठी सोय केली आहे. मुरली रंगनाथन् यांची अतिशय अभ्यासपूर्ण आणि सहृदय प्रस्तावना लाभल्यामुळे या ग्रंथाचे संदर्भमूल्य आणखी वाढले आहे. सरधोपट पद्धतीने ग्रंथाची विभागणी न करता या काळातील विचार, संस्था आणि व्यक्तिमत्त्वांभोवती या ग्रंथाचे तीन भाग केले आहेत.

‘आयडिआज्’ या पहिल्या भागात या काळातील वैचारिक ताणेबाणे स्पष्ट करून दाखवले आहेत. इंग्रजी राज्यात काठीला सोने बांधून काशीला जाण्याइतकी सुरक्षितता असल्याने भारतीयांनी या नव्या सत्तेचे स्वागतच केले असा एक लोकप्रिय समज आहे. मात्र, ‘ब्रिटिश राजसत्तेच्या सुरुवातीच्या काही वर्षांतच या सत्तेचे शोषणकारी स्वरूप येथील विचारवंतांना जाणवले होते’ हे (सुप्रसिद्ध तर्खडकर बंधूंपैकी) भास्कर पांडुरंग यांनी ‘ए हिंदू’ या नावाने ‘बॉम्बे गॅझेट’ या दैनिकात १८४१ साली लिहिलेल्या आठ पत्रांच्या अभ्यासातून प्रा. नाईक यांनी स्पष्ट केले आहे. वृत्तपत्रीय पत्रलेखनातून शासनावर टीकेचे कोरडे ओढण्याची ही परंपरा लोकहितवादींच्या ‘शतपत्रां’नी आणि विष्णुशास्त्री चिपळूणकरांच्या ‘निबंधमाला’ने पुढे समृद्ध केली. वैचारिक इतिहास कसा लिहावा, याचा वस्तुपाठ म्हणता येईल अशा काटेकोर अभ्यासातून प्रा. नाईक दाखवून देतात, की या परंपरेचे मूळ इंग्लंडमध्ये ‘ज्युनिअस’ या पत्रलेखकाने १७६९-१७७२ या काळात- म्हणजे ‘निबंधमाला’च्या शंभर वर्षे आधी लिहिलेल्या पत्रांमध्ये आहे. इतकेच नव्हे, तर ‘आमच्या देशाची स्थिती’ या चिपळूणकरांच्या गाजलेल्या निबंधाचे शीर्षकदेखील ज्युनिअसच्या ‘स्टेट ऑफ द नेशन’ या पहिल्या लेखाच्या मथळ्याचे भाषांतर आहे!

इंग्रजी राज्य ही ‘दैवी देणगी’?

इंग्रजी राज्याच्या सुरुवातीच्या काळात ‘विद्यापीठाची स्थापना झालेली नसतानाही येथील विचारवंत जागतिक आणि प्रादेशिक घडामोडींची जाणीव राखून होते’- हा मुद्दा सिद्ध करताना प्रा. नाईक यांनी १९ व्या शतकातील ‘प्रभाकर’, ‘धूमकेतू’ आणि ‘ज्ञानदर्शन’ या मराठी नियतकालिकांचे मूळ अंक अभ्यासून त्यांचे संपादक भाऊ महाजन यांच्या पत्रकारितेचा अभ्यास मांडला आहे.

अनेक अभ्यासकांच्या मते, स्वातंत्र्याची आकांक्षा निर्माण होण्यापूर्वी महाराष्ट्रीय विचारवंतांना इंग्रजी राज्य ही ‘दैवी देणगी’ आहे असे वाटे. ही ‘दैवी देणगी’ची संकल्पना कुठून आली? तिचा स्वीकार डोळे मिटून केला गेला, की तिला विरोध केला गेला? अशा अनेक प्रश्नांचा धांडोळा घेऊन प्रा. नाईक दाखवून देतात, की इंग्रजांनी पदच्युत केलेल्या अभिजनवर्गाने ‘सर्वनाशे समुत्पन्ने र्अध त्यजति पण्डित:’ या न्यायाने तात्पुरत्या माघारीचा भाग म्हणूनच ‘दैवी देणगी’चा विचार मान्य केला होता. जहालपंथीयांनीच नव्हे, तर नामदार गोखलेंनी स्थापन केलेल्या ‘भारत सेवक समाज’नेदेखील या ‘दैवी देणगी’च्या संकल्पनेचा नंतरच्या काळात त्याग केल्याचे ते दाखवून देतात.

जहालपंथीयांचे मुकुटमणी लोकमान्य टिळक यांच्या एका अलक्षित श्रेयाचाही निर्देश प्रा. नाईक करतात. ते म्हणजे- ‘मराठा’ या वृत्तपत्रामधून कार्ल मार्क्‍सच्या लिखाणाचा येथील वाचकांना परिचय करून देणारे टिळक हे पहिले भारतीय होते. टिळकांनी खोती कायद्याच्या वेळी आपल्या पारंपरिक खोताच्या भूमिकेला न विसरता कुळांच्या ऐवजी खोतांची बाजू उचलून धरल्यामुळे त्यांच्या अभिजन प्रवृत्तीवर अनेक इतिहासकार टीका करतात. मात्र प्रा. नाईक यांची भूमिका अशी आहे, की टिळक हे काही एकाच भूमिकेत गोठलेले नेते नव्हते. भारतभर त्यांच्या नेतृत्वाला जसजशी मान्यता मिळत गेली तसतशी त्यांनी कामगार आणि शेतमजुरांच्या हिताचीही भूमिका स्वीकारायला सुरुवात केली होती. अमेरिकेत कृष्णवर्णीयांची गुलामगिरी नष्ट व्हावी यासाठी झटणाऱ्या थिओडोर पार्कर (१८१०-१८६०) या विचारवंताचा भारतीयांवरील प्रभावही ते स्पष्ट करतात. धर्म आणि धर्मचिकित्सा या दोन्हींच्या मंथनातून महाराष्ट्रातील प्रबोधन घडून आले, असे प्रा. नाईक यांचे प्रतिपादन आहे. या भागाचा जणू उपसंहार करणारा लेख एकंदर महाराष्ट्राने भारतीय स्वातंत्र्य लढय़ाच्या प्रत्येक टप्प्यावर दिलेल्या वैचारिक योगदानाचा अभ्यास मांडतो.

दोन अल्पजीवी प्रयोग

या विचारमंथनाला कारणीभूत ठरलेल्या विविध संस्थांचा अभ्यास ‘इन्स्टिटय़ूशन्स’ या दुसऱ्या भागात मांडला आहे. १८२३ साली स्थापन झालेल्या ‘गणित-शिल्प विद्यालया’चा अभ्यासक्रम, तेथील विद्यार्थी, त्यांची पाश्र्वभूमी आणि त्यांची प्रगती या सर्व गोष्टींचा अस्सल साधनांवरून अभ्यास करून प्रा. नाईक असे विश्लेषण मांडतात, की ‘मराठी माध्यमा’तून तंत्रशिक्षणाचा हा प्रयोग अतिशय फलप्रद होता. परंतु काही इंग्रजी अधिकाऱ्यांच्या इच्छेपुढे नाइलाज होऊन हा प्रयोग बाल्यावस्थेतच १८३२ मध्ये बंद केला गेला, आणि पुढच्या काळात मातृभाषेपासून तोडलेल्या इंग्रजी शिक्षणाची सुरुवात झाली. असाच सामाजिक क्षेत्रात अल्पजीवी ठरलेला प्रयोग म्हणजे- ‘परमहंस सभा’! या सभेच्या पुरोगामी व जातविरोधी स्वरूपाची चर्चा करतानाच या सुधारणा काळाच्या पुढे होत्या हेही ते दाखवून देतात. काळाच्या पुढे असणाऱ्या संकल्पना मांडल्या जातात तेव्हा समाजाला त्या हास्यास्पद वा किरकोळ वाटतात. परंतु त्यातून अभिप्रेत असणारी सुधारणा ही मूलगामी स्वरूपाची आहे हे समाजाला कळत नाही. याचे प्रा. नाईक यांनी दिलेले मनोरंजक उदाहरण म्हणजे- परमहंस सभेचे सभासद असणाऱ्या रामचंद्र बाळकृष्ण यांनी १८६५ साली नेटिव्ह जंटलमन लोकांनी कुटुंबासमवेत सर्कस पाहण्यास उत्तेजन देणारा क्लब स्थापन केला होता! वरवर पाहता मनोरंजनासारख्या साध्या गोष्टीचा संदर्भ दिसला तरी, त्यामागे येथील सद्गृहस्थांनी आपल्या पत्नीसह सार्वजनिक ठिकाणी फिरावे, तिला समाजात प्रतिष्ठेचे, बरोबरीचे स्थान द्यावे यासाठी हा प्रयत्न होता, हे प्रा. नाईक स्पष्ट करतात.

केवळ तपशिलांच्या जंजाळात वाचकाला गुंगवणाऱ्या विद्वत्ताप्रचुर ग्रंथकारापेक्षा लहानात लहान बाबीचा अन्वयार्थ स्पष्ट करून इतिहासातील सौंदर्यस्थळे खरा इतिहासकारच दर्शवू शकतो. प्रा. नाईक यांनी हे आव्हान सहज पेलले आहे. मात्र तपशिलांकडे ते दुर्लक्ष करत नाहीत. स्वतंत्र भारताचे राष्ट्रीय बोधवाक्य झालेले ‘मुंडकोपनिषदा’तील ‘सत्यमेव जयते’ हे वचन सर्वप्रथम ‘प्रार्थना समाजा’ने बोधवाक्य म्हणून स्वीकारले होते, हे ते सिद्ध करतात. प्रार्थना समाजाच्या सदस्यांच्या माहितीचा संख्यात्मक अभ्यास करून त्यांनी हेही दाखवून दिले आहे, की सुधारणांची स्वप्नाळू इच्छा बाळगताना कोणताही ठोस सामाजिक कार्यक्रम न मांडल्यामुळे आणि सभासदांचे स्वरूप ‘उच्च जातवर्गीय उच्चशिक्षित तरुण पुरुष’ असेच राहिल्याने त्याचे स्वरूप ‘सत्यशोधक समाजा’सारखे सर्वसमावेशक होऊ  शकले नाही. परंतु सर्वसमावेशकतेच्याच जाहीर उद्देशाने लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेल्या गणेशोत्सव आणि शिवजयंती उत्सवाचे स्वरूपही खरे तर फारसे समावेशक नव्हते हेही या अभ्यासातून स्पष्ट होते. मात्र प्रा. नाईक यांचे म्हणणे असे आहे : ‘या उत्सवातून हिंदू-मुस्लिमांत जातीय तणाव निर्माण झाला असे नसून, त्यात काही प्रमाणात का होईना, दोन्ही धर्माचे लोक भाग घेत असत.’

तिसऱ्या भागात डॉ. भाऊ  दाजी, रा. गो. भांडारकर, महात्मा जोतिराव फुले, गोपाळ कृष्ण गोखले आणि र. धों. कर्वे या विलक्षण व्यक्तिमत्त्वांचा अभ्यास मांडलेला आहे. डॉ. भाऊ दाजी लाड यांचे संशोधक म्हणून असणारे अनन्यसाधरण महत्त्व प्रा. नाईक यांनी उजेडात आणले आहे. महारोगावर ‘खस्ता’ अथवा ‘कवटी’ नावाच्या वनस्पतीचा वापर करून भाऊ  दाजींनी औषध बनवले आणि त्याच्या वैद्यकीय चाचण्या होईपर्यंत ते प्रकाशित न करण्याचा वैज्ञानिकदृष्टय़ा सजगपणाही त्यांनी दाखवला. भारतविद्येच्या क्षेत्रात एशियाटिक सोसायटीसमोर त्यांनी अनेक शोधनिबंध सादर केले. व्हिक्टोरिया म्हणजेच आजचे जिजामाता उद्यान, तेथील संग्रहालय, कागद कारखाना, कापड गिरण्या, एकूणच मुंबईच्या आणि आधुनिक महाराष्ट्राच्या जडणघडणीतील त्यांचे भरीव योगदान प्रा. नाईक यांनी सप्रमाण दाखवून दिले आहे. मात्र इतिहासकाराने नायकाबाबत भक्तिभावाला दूर कसे ठेवावे, याचे प्रा. नाईक यांच्या लिखाणातील एक उदाहरण पूर्वगौरववादी इतिहासलेखनाच्या पाश्र्वभूमीवर उद्बोधक ठरते. भाऊ  दाजी यांच्या शिक्षकांनी लिहिलेल्या अस्सल नोंदींच्या अभ्यासावरून त्यांच्या शिक्षकांचे एक मत पुस्तकात उद्धृत केले आहे : ‘हा विद्यार्थी (डॉ. भाऊ दाजी) अभ्यासात फारसे लक्ष न देता इतिहास आणि भाषाविषयाच्या नावाखाली वेळ वाया घालवत आहे’!

महात्मा फुले, नामदार गोखले आणि र. धों. कर्वे यांच्या कर्तृत्वाचेही सुयोग्य ऐतिहासिक मूल्यमापन या भागात केले आहे. परंतु प्रा. नाईक यांच्या लेखणीला खरा बहर येतो तो इतिहासकारांनी काहीशा दुर्लक्षिलेल्या सर रा. गो. भांडारकरांवरील लेखामध्ये. भारतीय इतिहास आणि साहित्याभ्यासात भांडारकरांनी इतकी मोलाची भर घातली, की ते भारतीय आणि परदेशीही विद्वानांच्या प्रेमादरास पात्र झाले. त्यांच्या कर्तृत्वाचे प्रा. नाईक यांनी केलेले मूल्यमापन मुळातूनच वाचनीय आहे. प्रा. नाईक लिहितात : ‘भांडारकरांमधला विद्वान हा त्यांच्या ग्रंथांहून दशांगुळे अधिकच होता. त्यांनी दीर्घकाळ केलेल्या मनाच्या तपश्चर्येचे फळ म्हणजे एखादे पुस्तक नव्हते, तर त्यांचे पूर्ण व्यक्तिमत्त्वच होते. त्यांना आयुष्यात अनेक वेदना आणि कसोटय़ा सोसाव्या लागल्या. पण त्यांनी एखाद्या संताप्रमाणे स्थितप्रज्ञतेने आणि समत्वबुद्धीने आपला क्रूस पेलला होता.’

महाराष्ट्राच्या जडणघडणीच्या, आधुनिक होण्याच्या काळाबद्दल अस्सल संदर्भ-साधनांच्याच आधाराने लिहिलेले हे पुस्तक भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय अभ्यासकांच्या दृष्टीने अतिशय मौलिक आहे. इतिहासाच्या क्षेत्रात आज अधिकारवाणीने सांगितला जाणारा तथ्यात्मक इतिहास झपाटय़ाने लोप पावत आहे. व्यक्तिनिष्ठ, आत्मकेंद्री आणि ‘सत्योत्तर’कालीन वावटळीमध्ये ‘ह्य़ूमनाइझ, इक्वलाइझ, स्पिरिच्युअलाइझ’ या तत्त्वांना अनुसरून अर्थात मानवी चेहरा असणाऱ्या, समताधिष्ठित आणि नैतिकतावादी अशा काही विशिष्ट मूल्यांची जपणूक केली पाहिजे या जाणिवेतून लिहिले गेलेले असे इतिहासग्रंथ त्यामुळेच वेधक ठरतात.

‘द कलेक्टेड वक्र्स् ऑफ जे. व्ही. नाईक : रिफॉर्म अ‍ॅण्ड रेनेसान्स इन नाइन्टीन्थ सेन्च्युरी महाराष्ट्र’लेखक : जे. व्ही. नाईकप्रकाशक : एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबईपृष्ठे : ३८०, किंमत : ७५० रुपये

shraddha@unipune.ac.in

ताज्या बातम्यांसाठी लोकसत्ताचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा.

First Published on July 14, 2018 1:54 am

Web Title: The Collected Works Of Jv Naik Reform And Renaissance In Nineteenth Century Maharashtra